Muzeum powołane w grudniu 1950 roku jako Muzeum Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego rozpoczęło działalność w 1952 roku. W grudniu 1971 r. otrzymało nazwę Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza. Zbiory Muzeum to największa w Polsce kolekcja mickiewiczianów, rękopisy, pamiątki po pisarzach, dzieła sztuki i ikonografia dokumentujące życie literackie głównie okresu romantyzmu, pozytywizmu, Młodej Polski, dwudziestolecia międzywojennego i współczesne.

Muzeum posiada również archiwum fotograficzne, obejmujące zbiór dagerotypów i fotografii XIX i XX w., a także archiwum dźwiękowe i filmowe, zawierające nagrania głosów S. Żeromskiego, Z. Nałkowskiej, M. Dąbrowskiej, wypowiedzi pisarzy współczesnych oraz zapisy audycji radiowych i telewizyjnych. W siedzibie organizowane są wystawy czasowe oraz zajęcia dla dzieci i młodzieży, warsztaty muzealne, wieczory autorskie, promocje książek, koncerty. Muzeum prowadzi stałą współpracę z ośrodkami kulturalnymi w kraju i za granicą.

Oddziały Muzeum Literatury: Muzeum Władysława Broniewskiego, Muzeum Marii Dąbrowskiej, Muzeum Andrzeja Struga, Muzeum Witolda Gombrowicza.